Wetenschappelijk • Positief • Diervriendelijk

Overtuig je manager

Wetenschappelijk • Positief • Diervriendelijk

“Daar hebben we geen tijd voor”

Hoe krijg je je manager én je collega's mee in het trainen van dierentuindieren?

Training is geen extraatje. Het kan een onderdeel zijn van goede dierenzorg.

Vrijwel iedere dierverzorger die met training wil beginnen, kent deze reacties

“Leuk idee, maar daar hebben we geen tijd voor.”

“We zijn al onderbezet.”

“Het gaat toch al goed?”

Training wordt nog regelmatig gezien als iets extra's: iets dat bovenop de dagelijkse verzorging komt. Maar binnen modern diermanagement is dat beeld achterhaald.

Onderzoek en vakliteratuur laten zien dat training kan bijdragen aan dierenwelzijn, veiligere verzorging, minder stress en een betere samenwerking tussen dier en verzorger. Zoo Animal Learning and Training van Melfi, Dorey & Ward (2020) beschrijft training dan ook als een belangrijk onderdeel van professioneel diermanagement.

De vraag is daarom niet alleen óf je wilt trainen, maar vooral:

Hoe maak je training onderdeel van wat je toch al doet?

01 — Weerstand

De grootste weerstand komt niet altijd van de manager

Kirstin Anderson Hansen beschrijft in To Be or Not to Be: The Politics of Implementing a Behaviour Management Program hoe de invoering van een gedragsmanagementprogramma bij Odense Zoo verliep.

Haar belangrijkste observatie is dat de grootste uitdaging vaak binnen het verzorgingsteam ligt.

Dat is begrijpelijk. De manier waarop naar dierverzorging en training wordt gekeken, is in de afgelopen honderd jaar sterk veranderd.

Sommige verzorgers zijn opgeleid met het idee dat professioneel werken betekent dat je een wild dier zo min mogelijk beïnvloedt. Voor hen kan training voelen als een stap terug naar “tamme dieren”.

Maak van dat verschil geen persoonlijk conflict.

Het gaat niet om “jij wilt niet trainen”, maar om verschillende opleidingen, ervaringen en opvattingen over professioneel dierenmanagement.

02 — Functies

Waarom trainen?

Training heeft meerdere functies. Het kan helpen bij:

Zeven toepassingen

  • —dagelijkse handling en verplaatsingen;
  • —medische en veterinaire procedures;
  • —transport;
  • —wegen en monstername;
  • —gedragsmanagement;
  • —verrijking;
  • —publiekseducatie.
Vrijwillig wegen van een dier

Maar de winst zit niet alleen in wat het dier leert.

Training kan welzijn verbeteren

Training biedt mentale stimulatie en kan dieren meer keuze en controle geven. Wanneer dieren vrijwillig kunnen deelnemen aan een procedure, verandert de interactie van iets dat hen wordt opgelegd naar een samenwerking.

Dat kan stress verminderen en bijdragen aan een positievere relatie tussen dier en verzorger.

Training kan bovendien helpen om stereotiep gedrag te verminderen en natuurlijk gedrag en activiteit te stimuleren.

Daarmee is training niet alleen een managementinstrument, maar ook een welzijnsinterventie.

03 — Praktijk

Wat verandert er in de dagelijkse praktijk?

Shiften

Zonder training

Drijven, stress en soms extra personeel.

Met training

Het dier werkt vrijwillig en voorspelbaar mee.

Transport

Zonder training

Vangen, fixeren of anesthesie kan nodig zijn.

Met training

Het dier leert vrijwillig een transportkist in te gaan.

Medische zorg

Zonder training

Fixatie of verdoving kan nodig zijn.

Met training

Het dier kan meewerken aan onderzoeken en behandelingen.

Wegen

Zonder training

Dier moet worden gevangen of verplaatst.

Met training

Vrijwillig op een weegschaal stappen.

Monstername

Zonder training

Stressvolle vang- en fixatieprocedures.

Met training

Vrijwillige bloed- of urinemonstername.

Hier zit een belangrijk argument voor managers:

Zonder training kunnen handelingen juist méér tijd kosten.

Een dier dat niet vrijwillig shift, moet worden gedreven. Een dier dat niet meewerkt aan een medische procedure moet mogelijk worden gefixeerd of verdoofd.

Training vraagt dus tijd, maar het ontbreken van training kost óók tijd.

04 — Stressfysiologie

Een rustig dier is niet automatisch een ontspannen dier

“Het dier is er inmiddels aan gewend.”

Dat klinkt logisch, maar gedrag vertelt niet altijd het hele verhaal.

3×

Desportes en collega's onderzochten bij bruinvissen de cortisolwaarden tijdens vrijwillige en onvrijwillige bloedafname. Bij vrijwillige afname waren de cortisolwaarden ongeveer drie keer lager.

3 jaar

Ook na drie jaar routinematig vangen en fixeren leken de dieren tijdens de procedure rustiger. De cortisolwaarden waren echter niet gedaald.

Rustiger gedrag betekende dus niet automatisch minder fysiologische stress.

Dit is belangrijk wanneer we dierenwelzijn beoordelen. Een dier kan een procedure ogenschijnlijk goed ondergaan, terwijl vrijwillige medewerking nog steeds een aanzienlijk verschil kan maken.

05 — Natuurlijk gedrag

“We trainen het wilde eruit”

Dit bezwaar komt vaak voort uit een oprechte zorg om natuurlijk gedrag.

Maar training hoeft natuurlijk gedrag niet te vervangen.

Training is leren, communicatie en stimulatie. Het kan activiteit en motivatie vergroten en dieren mogelijkheden bieden om invloed uit te oefenen op wat er gebeurt.

Daarom kunnen training en verrijking elkaar juist versterken.

Training kan zelf een vorm van cognitieve en fysieke verrijking zijn.

Het doel is niet om een wild dier “tam” te maken. Het doel is een dier vaardigheden te geven waarmee het veilig en vrijwillig kan deelnemen aan zijn eigen verzorging.

06 — Uitgangspunt

Vrijwillige samenwerking is het uitgangspunt

Moderne diertraining draait niet om het afdwingen van gedrag, maar om het opbouwen van gedrag met behulp van duidelijke communicatie en positieve bekrachtiging.

Daarbij is choice & control belangrijk.

Waar mogelijk krijgt het dier de mogelijkheid om vrijwillig deel te nemen. Dat betekent niet dat ieder dier altijd “nee” kan zeggen tegen iedere handeling, maar wel dat we zoeken naar manieren om de hoeveelheid dwang, stress en fysieke of chemische fixatie te verminderen.

Dit vraagt ook iets van de verzorgers.

Training werkt het beste wanneer verschillende verzorgers dezelfde basisprincipes en signalen gebruiken. Het moet daarom geen activiteit worden van één enthousiaste “trainer”, maar onderdeel worden van de manier waarop het team met dieren werkt.

07 — Relatie

Training versterkt ook de relatie tussen dier en verzorger

Positieve, voorspelbare interacties kunnen bijdragen aan vertrouwen tussen dier en mens.

Een dier dat leert dat een verzorger duidelijke signalen geeft, voorspelbaar handelt en positieve gevolgen koppelt aan samenwerking, kan daardoor makkelijker meewerken aan toekomstige verzorgings- en medische handelingen.

Een goede Human–Animal Relationship is daarmee niet alleen prettig, maar heeft ook praktische waarde.

Meer vertrouwen kan betekenen: minder weerstand, minder stress en makkelijker uitvoeren van noodzakelijke zorg.

Rustig contactmoment tussen dier en verzorger

08 — Tijd

“Maar we hebben geen tijd”

Het eerlijke antwoord is:

Ja, de opstart van training kost tijd.

Doe dus niet alsof dat niet zo is.

Hansen benadrukt dat een trainingsprogramma een tijdsinvestering vraagt. Maar wanneer dier en verzorger de methode begrijpen, kan die investering zich terugbetalen.

Shiften worden efficiënter. Procedures kunnen met minder personeel worden uitgevoerd. Fixatie en anesthesie kunnen in sommige situaties worden verminderd. En problemen kunnen preventief worden aangepakt.

Training hoeft bovendien niet altijd een apart blok in het rooster te zijn.

Korte sessies kunnen worden geïntegreerd in bestaande voermomenten of andere dagelijkse interacties.

Verzorger traint blauwgele ara's

De betere vraag is daarom:

“Hoe kunnen we training onderdeel maken van onze bestaande routine?”

09 — Prioriteren

Je hoeft niet alles te trainen

Een goed trainingsprogramma betekent niet dat ieder dier ieder gedrag moet leren.

Prioriteren is juist belangrijk.

Vraag per diergroep

  • 1Waar levert training de meeste welzijnswinst op?
  • 2Welke handelingen brengen risico of stress met zich mee?
  • 3Waar kan training tijd of personeel besparen?
  • 4Welke doelen zijn haalbaar binnen de beschikbare tijd?

Een vrijwillige bloedafname kan bijvoorbeeld grote meerwaarde hebben bij een groot dier waarbij vangen en fixeren risicovol is. Bij een andere soort kan dezelfde tijd beter worden besteed aan het stimuleren van natuurlijk gedrag.

Niet alles hoeft getraind te worden. Wat je traint, moet waarde hebben.

10 — Pilot

Begin klein: vraag geen programma, vraag een pilot

Een manager hoeft niet direct akkoord te gaan met:

“We willen een trainingsprogramma voor de hele collectie.”

Dat klinkt groot en tijdrovend.

Maak het concreet:

Eén dier.

Eén gedrag.

Acht weken.

Kies bijvoorbeeld shiften of vrijwillig instappen.

Maak het doel meetbaar:

“Het dier stapt binnen twintig seconden na de cue vrijwillig de stal in, zonder drijven en uitvoerbaar door minimaal twee verzorgers.”

Spreek vervolgens een beperkt tijdsbudget af, bijvoorbeeld 10 minuten per dag, geïntegreerd in bestaande verzorgingsmomenten.

Leg vast

  • 1wie traint;
  • 2wanneer wordt getraind;
  • 3welke stappen worden gevolgd;
  • 4hoe het resultaat wordt geregistreerd;
  • 5wanneer wordt geëvalueerd.

Meet vervolgens het verschil.

Niet:

“Het gaat beter.”

Maar:

van 14 naar 3 minuten

van 2 naar 1 verzorger

van drijven naar vrijwillig shiften

van fixatie naar vrijwillige medewerking

11 — Voorwaarden

Vijf voorwaarden voor succes

Een duurzaam trainingsprogramma vraagt meer dan alleen enthousiaste verzorgers.

1

Leid verzorgers op

Zorg voor een gezamenlijke basis in leertheorie, training en positieve bekrachtiging.

2

Maak tijd expliciet

Spreek af hoeveel tijd beschikbaar is. Training mag niet afhankelijk zijn van de vraag of iemand toevallig tijd over heeft.

3

Begin klein

Start met haalbare doelen en bouw het programma geleidelijk uit.

4

Werk consistent

Gebruik gezamenlijke trainingsplannen, signalen en criteria, zodat dieren niet van iedere verzorger iets anders leren.

5

Evalueer

Meet wat training daadwerkelijk oplevert voor dier, verzorger en organisatie.

12 — Overzicht

De bezwaren kort samengevat

“We hebben geen tijd.”

De opstart kost tijd, maar training kan later tijd en personeel besparen.

“We zijn onderbezet.”

Juist ongetrainde handelingen kunnen extra personeel vragen.

“Het gaat altijd goed.”

Vangen, fixeren en anesthesie zijn niet zonder risico of stress.

“Het dier is eraan gewend.”

Rustig gedrag betekent niet automatisch minder stress.

“We willen geen tamme dieren.”

Het doel is vrijwillige samenwerking, niet domesticatie.

“We trainen het wilde eruit.”

Training kan juist stimulatie, motivatie en natuurlijk gedrag ondersteunen.

“Training is geen verrijking.”

Training kan mentale en fysieke stimulatie en keuze en controle bieden.

“Als jij weggaat, stopt het.”

Maak training onderdeel van het team en het dagelijkse management.

Deel 3

Aan de slag

Van “geen tijd” naar “wat levert het op?”

Een succesvol trainingsprogramma begint niet met de vraag:

“Hoeveel dieren kunnen we trainen?”

Maar met:

“Waar kunnen we de grootste winst behalen?”

Training kan bijdragen aan

  • —beter dierenwelzijn;
  • —minder stress;
  • —meer keuze en controle;
  • —veiligere verzorging;
  • —minder fysieke of chemische fixatie;
  • —efficiëntere procedures;
  • —minder personeelsinzet;
  • —een betere relatie tussen dier en verzorger;
  • —meer mogelijkheden voor verrijking;
  • —betere educatie voor bezoekers.

Daarom is “we hebben geen tijd” niet het einde van het gesprek.

Het is het begin van een betere vraag:

“Als we tijd investeren, waar levert training ons dan het meeste op?”

Begin klein. Kies één concreet probleem. Meet het resultaat.

Laat zien wat training oplevert — voor het dier, voor het team én voor de organisatie.

Wil je training in jouw team van de grond krijgen?

Animalia Diertraining helpt dierentuinen en verzorgingsteams bij het opzetten van een realistisch trainingsprogramma: van pilot en tijdsbudget tot het opleiden van trainers en het meetbaar maken van resultaat.

Bronnen

  • —Anderson Hansen, K. — To Be or Not to Be: The Politics of Implementing a Behaviour Management Program, Odense Zoo.
  • —Desportes, G. et al. (2001) — The positive effects of training on cortisol levels.
  • —Melfi, V., Dorey, N. & Ward, S. (2020) — Zoo Animal Learning and Training.
  • —Westlund, K. (2014) — Training is enrichment — and beyond.
  • —Fernandez & Martin (2022) — Training as enrichment: a critical review.
  • —Hansen, K. A. & Gilberg, L. (2005) — Animal enrichment equals guest enrichment.
  • —Millwood, A. — Little Time Expenditure, Big Time Success.
  • —EAZA — Standards for Welfare, Accommodation and Management of Animals.
  • —BIAZA — Animal Training Guidelines.